Nowy typ spółki
Od 1 lipca 2021 roku przepisy Kodeksu spółek handlowych regulują nowy typ spółki, jaką jest prosta spółka akcyjna. Od samego początku wzbudza ona zarówno uznanie, jak i kontrowersje. Prosta spółka akcyjna została pomyślana jako nowoczesny wehikuł przeznaczony dla innowacyjnych przedsięwzięć, dostosowany do otoczenia prawnego i realiów współczesnej gospodarki. W tym kontekście warto przyjrzeć się zasadom odpowiedzialności członków organów prostej spółki akcyjnej w porównaniu z analogicznymi zasadami w spółkach z.o.o oraz akcyjnych, w szczególności w kontekście globalizacji prawa oraz takich doktryn prawnych jak duty of loyalty (zasada lojalności), business judgement rule (osąd biznesowy) oraz duty of care (obowiązek dochowania należytej staranności).
Analogia do systemu Common law
Na wstępie należy zwrócić uwagę na treść art. 30054k.s.h., który przewiduje obowiązek dołożenia przez członka organu należytej staranności (duty of care) przy wykonywaniu zadań wynikających z zawodowego charakteru działalności oraz dochowanie lojalności (duty of loyalty) wobec spółki. Regulacja ta znajduje się w unormowaniach ogólnych dotyczących organów (nie w ramach przepisów o odpowiedzialności cywilnoprawnej). Wydaje się, że ustawodawcy chodziło właśnie o podkreślenie kluczowego charakteru obowiązku dołożenia należytej staranności, co może wynikać z zamiaru zaktualizowania jego znaczenia w prawie spółek.
Obowiązek lojalności nie jest już cechą odróżniającą PSA od pozostałych spółek kapitałowych. Od 13 października 2022 r. KSH wyraźnie reguluje lojalność oraz zawodową staranność członków organów również w spółce z o.o. (art. 209¹ i 214¹) i spółce akcyjnej (art. 377¹ i 387¹).
Postulat rozszerzenia tych obowiązków na spółkę z o.o. i spółkę akcyjną, opisany w pierwotnej wersji artykułu, doczekał się realizacji. Porównując modele odpowiedzialności, trzeba uwzględniać tę zmianę, a nie tylko przepisy obowiązujące w chwili wprowadzenia PSA.
Obowiązek dochowania należytej staranności
Zgodnie z art. 300125§1 k.s.h. odpowiedzialność członka organu za szkodę jest wyłączona w przypadku, gdy jej powstanie nie było zawinione. Odpowiedzialność ta jest odpowiedzialnością osobistą i nieograniczoną, opierającą się na zasadzie winy. Ustawa wyraźnie wskazuje, że podstawą odpowiedzialności cywilnoprawnej w przypadku prostej spółki akcyjnej jest "nienależyte prowadzenie spraw spółki". Takie ujęcie jest odmienne od treści przepisów dotyczących spółki z o.o. i akcyjnej, gdyż zarówno art. 293 k.s.h. (dotyczący spółki z.o.o.) jak i 483 k.s.h. (dotyczący spółki akcyjnej) expressis verbis mówią o "odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną działaniem lub zaniechaniem sprzecznym z prawem". Wyraźnie widać bezpośrednie nawiązanie do pojęcia duty of care, oznaczającego powinność starannego działania oraz bycia przezornym przy podejmowaniu biznesowych decyzji, a także nakaz działania w dobrej wierze.
Można zatem zauważyć pewien zwrot co do podstaw odpowiedzialności członków organów prostej spółki akcyjnej. Ustawodawca przeniósł bowiem akcent na materialne przesłanki naruszenia obowiązku należytej staranności, takie jak brak postępowania w sposób lojalny wobec spółki, czy przekroczenie granic uzasadnionego ryzyka gospodarczego. W nowej regulacji można doszukać się istotnego wpływu systemu common law.
W doktrynie prawa dotychczas zaznaczał się podział co do skutków prawnych naruszenia obowiązku dochowania należytej staranności. Z jednej strony wskazywano, że naruszenie obowiązku działania z należytą starannością nie jest samoistną przesłanką odpowiedzialności odszkodowawczej, bierze się ją pod uwagę przy ocenie winy członka organu. Istnieje także inne stanowisko, reprezentowane przez doktrynę i orzecznictwo Sądu Najwyższego, które głosi, że zasady odpowiedzialności nie powinny zakładać sztywnych ram, a należałoby raczej zwrócić uwagę na takie działania zarządcze, które mogą doprowadzić do naruszenia interesów spółki. Nie da się jednak zaprzeczyć, że w porównaniu do innych spółek kapitałowych, odpowiedzialność członków prostej spółki akcyjnej wobec spółki opiera się obecnie na odmiennie skonstruowanych normach, które w znacznym stopniu doprecyzowują podstawy odpowiedzialności.
Business judgement rule
Art. 300¹²⁵ § 2 KSH wyraża zasadę biznesowej oceny sytuacji w PSA. W spółce z o.o. i spółce akcyjnej odpowiednie regulacje zawierają od 13 października 2022 r. art. 293 § 3 i art. 483 § 3 KSH. Znaczenie ma lojalne działanie w granicach uzasadnionego ryzyka gospodarczego, z uwzględnieniem informacji, analiz i opinii dostępnych przy podejmowaniu decyzji. Sam niekorzystny wynik gospodarczy nie przesądza o naruszeniu obowiązku staranności.
Wniosek praktyczny: ocena decyzji członka organu wymaga odtworzenia jej okoliczności i podstaw, nie tylko późniejszego wyniku. Nie należy już przedstawiać lojalności ani zasady biznesowej oceny sytuacji jako rozwiązań zastrzeżonych wyłącznie dla PSA.
